'I he me'a 'ane Minisita Pa'anga na'a ne fakamamafa ai  ki he ngaahi me'a ni:    

 
1. ‘Oku ‘i he tu’unga vaivai ‘a e tu’unga faka‘ekonomika ‘o e fonua ‘i he taimi ni. ‘Oku ‘i ai ‘a e fakafuofua ‘e holo  ‘a e tu’unga ‘o e tupu faka’ekonomika ‘i he faka’osinga ‘o e ta’u fakapa’anga ko eni (2010/11) ‘aki ‘a e peseti ‘e 0.5 hili ia ‘ene holo peseti ‘e 1.4 ‘i he ta’u 2009/10. Ko e ta’u hokohoko ‘aki eni ‘e 3 ‘a e holo ‘a e tu’unga faka’ekonomika ‘a e fonua ki he ta’u ni ‘a ia na’e kamata mei he 2008/09 ‘aki ‘ene holo peseti ‘e 0.4.

 

2.  Ko e holo ni na’e makatu’unga lahi ia mei he palopalema fakapa’anga fakamamani lahi ‘o ne uesia ai ‘a e talafi pa’anga mei muli, to lalo ai ‘a e pa’anga ‘oku ma’u mei he takimamata pea toe holo ai mo e hu atu ‘o e koloa ki muli hange ko e ngoue.

3.  Ko e kotoa ‘a e ngaahi ma’u’anga pa’anga ko eni, na’e fu’u tolalo he ngaahi ‘uhinga kehekehe.  Ko e talafi pa’anga mei muli na’e holo ‘aki ‘o fakafuofua ki he pa’anga ‘e $50 miliona he ta’u ‘e ua kuo hili (‘a ia ko e holo eni fakafuofua mei he $200 miliona ‘i he 2007/08, ki he $150 miliona he 2009/10). ‘I he lolotonga ni, ‘oku kei tu’u ta’epau e tu’unga ‘o e talafi pa’anga mei muli, ‘o makatu’unga mei he kei lahi ‘a e ta’ema’ungaue he ngaahi fonua ‘oku nau talafi pa’anga mai hange ko ‘Aositelelia, Nu’usila mo ‘Amelika kau ki ai mo e ngaahi faingata’a fakaenatula na’a nau fe’ao mai mo ia.

4. Ko e ma’u’anga pa’anga mei he takimamata na’e ‘ikai ke longomo’ui ‘i he 2009/10 fakahoa ki he 2008/09, makatu’unga mei he to lalo ko ia ‘a e tu’unga faka’ekonomika fakamamani lahi ‘o holo peseti ‘e 0.4 ai ‘a e pa’anga mei he takimamata, ‘i hono fakakau ki ai ‘a e tu’unga totongi koloa (inflation adjusted), pea holo peseti ‘e 10.7 ‘a e tokolahi ‘o e kau folau ‘eve’eva ki he ta’u 2009/10. Ka ‘i he kamata ‘o e ta’u fakapa’anga lolotonga na’e kamata ke kake hake ‘o fakafuofua ki he $60 milliona ‘i Tisema 2010.

5. Ko e koloa hu atu mei he ngoue ‘oku toe fu’u matu’aki holo mo ia ‘o makatu’unga he ngaahi ‘uhinga kehekehe, hange ko e ‘ikai pau ‘a e maketi, to lalo fakapa’anga ‘a e ngaahi fonua ‘oku nau fakatau ‘etau koloa, kovi ‘a e totongi pea ‘ikai fu’u longomo’ui ai ‘a e sekitoa ko eni.  Na’e holo peseti ‘e 35 ‘a e lahi ‘o e fua ‘o e fonua (toni) na’e lava ke huatu he 2009/10 mei he toni ‘e 6,199 na’e malava ke huatu he 2008/09.

6. Koe’uhi ko e fu’u tolalo ko eni he ngaahi tefito’i ma’u’anga pa’anga hotau kakai, ‘oku ne uesia ai ‘a e ngaahi sekitoa kau ai ‘a e Ngoue, Fefakatau’aki mo e Ngaue ‘o e Fonua kau ai mo e ngaahi pisinisi, hikihiki ‘a e totongi ‘o e koloa, pea taimi tatau ‘oku ne uesia koviange ai ‘a e tukuhau ‘oku tanaki ‘e he Pule’anga.  

Ko e ngaahi ngaue ‘oku lolotonga fakahoko ‘e he Pule’anga koe’uhi ko e tu’unga ‘oku lolotonga ‘i ai e fonua.

Neongo ‘a e ngaahi to lalo faka’ekonomika mo fakapa’anga ko eni, ‘oku lolotonga ngaue lahi pe ‘a e pule’anga ki hono pukepuke ‘a e tu’unga faka’ekonomika ke kei malava pe ‘o fakahoko hono ngaahi fatongia ki he kakai ‘o e fonua. ‘Oku kau ki he ngaahi ngaue ko eni ‘a e:

1. Ke toe tokonia ange ‘a e fakalakalaka ki he ngaahi ngaue ‘a e pisinisi fakataautaha ke lava ke ma’u ha tupu faka’ekonomika ‘oku toe leleiange.
2. ‘Oku vakai’i foki ‘e he Pule’anga ‘a e ngaahi sekitoa ’ekonomika hange koe ngoue, takimamata moe toutai ’aki ‘enau vakai’i ‘enau ngaahi palani mo e ngaahi ngaue ke malava mei heni ke tupulaki ‘a e ngaahi koloa hu atu ki tu’apule’anga.
3. Makatu’unga ‘i he tu’unga lolotonga ‘oku ai e fonua ‘oku kei hokohoko atu pe ‘a e tokanga ‘a e pule’anga ke fakapotopoto’i ange ‘a e ngaahi fakamole ki he ngaahi tefito’i fatongia.
4. Kei hokohoko atu ai pe ‘a e alelea mo e ngaahi fonua tokoni ki ha founga ke hokohoko mai ai pe ‘a e ngaahi tokoni ki he fonua.
5. ‘Oku lolotonga fokotu’utu’u foki ‘a e ngaahi ngaue lalahi ‘o fakataumu’a ke tokoni ki he tupulaki ‘a e ngaahi ngaue faka’ekonomika ‘o e fonua, kau ai ‘a e poloseki ke toe lelei ange mo vaveange ‘a e fetu’utaki (Tonga Submarine Cable project), ngaue ke fokotu’u ha ako’anga ki he sipoti ke fakalakalakaange ai ‘a e sipoti ‘i he fonua, ngaue ki he fakamaketi ‘o e takimamata, hokohoko atu e ngaue ke fakalelei’i ‘o e me’angaue ki he koloa hu atu (HTFA) pea mo e ngaahi polokalama ngaue ‘oku fokotu’utu’u ‘e he Potungaue Ngoue, Toutai, Me’akai mo e Vaotata (MAFFF)ke tokoni ki ha ma’u’anga ngaue ki he Fonua.  Pea ko e taha foki ia e taumu’a ngaue ‘a e Potungaue Akongaue mo e Sipoti ke tokangaekina e tafa’aki ko eni ki he ma’ungaue.  ‘Oku fakahoko foki mo e ngaue ke tokoni ki he’etau ma’u’anga vai ke ma’a ange mo to e ma’ama’aange ‘a e vai ‘oku tau ma’u.
6. Kuo tali foki ‘e he Kapineti ‘a e polokalama fo’ou ke tokoni ki he fakalakalaka ‘ o e ngaahi kolo (Small grant scheme). ‘E fai ‘a e alea ki ai mo e ngaahi fonua tokoni, ke fakapa’anga e ngaahi kole tautefito ki he ngaahi ‘otu motu.  ‘Oku kei hoko atu ai pe mo e ngaahi ngaue langa ki hotau kolomu’a, Nuku’alofa pea pehe ki he tanu mo valita ‘o e ngaahi hala, kuo lava ‘a Kolomotu’a, pea ‘oku kei lele ‘a Hahake mo Fasi moe Afi ‘a Tungi.  ‘E toki hoko ki Hihifo, Vaheloto, Vava’u, Ha’apai mo ‘Eua.  Ko e no ‘eni mei Siaina ka ‘oku fokotu’utu’u he Pule’anga ha ngaahi founga ngaue ke tau kei lava pe ‘o fua hotau ngaahi mo’ua ko ia.

‘I he’ene pehe ‘oku ‘i ai pe ‘a e ‘amanaki lelei ki he tu’unga faka’ekonomika ‘a e fonua ‘i he malava ke kei hokohoko atu ‘a e ngaahi ngaue ni lolotonga ‘a e taimi faingata’a ni. ‘Oku ‘iai foki ‘a e tui mo e ‘amanaki ‘oku mahu’inga ke ngaue fakataha ‘a e pule’anga mo e kakai ‘o e fonua ki he langa fakalakalaka ‘o hotau fonua.

Sunia M Fili

‘Eiki Minisita Pa’anga pea mo e Palani Fakafonua